Jakie choroby zagrażają plantacjom rzepaku ozimego?


Obecnie na plantacji rzepaku ozimego można zaobserwować występowanie kilku bardzo groźnych chorób grzybowych. Ich obecność spowodowana jest przede wszystkim dużym udziałem rzepaku w strukturze zasiewów, co sprawia, że w glebie, resztkach pożniwnych oraz samosiewach występują patogeny, które są źródłem porażania roślin w następnych latach. Na rozwój chorób wpływają także warunki meteorologiczne, głównie ilość i rozkład opadów, gradobicie, wilgotność gleby i powietrza oraz temperatura. Wszystkie te czynniki sprzyjają rozwojowi sprawców chorób, stanowiących znaczne zagrożenie, m.in. występującej obecnie na plantacjach rzepaku zgnilizny twardzikowej, czerni krzyżowych, szarej pleśni, a także suchej zgnilizny kapustnych i mączniaka prawdziwego.

 

Zgnilizna twardzikowa

Wywoływana jest przez grzyba Sclerotinia sclerotiorum (Libert) de Bary. Źródłem infekcji jest gleba w której mogą znajdować się przetrwalniki grzyby – sklerocja oraz materiał siewny, który jest nimi zanieczyszczony. Pierwsze objawy chorobowe można zaobserwować dopiero podczas kwitnienia rzepaku. Na łodygach pojawiają się jasne plamy z nalotem białej, puszystej grzybni, które z biegiem czasu obejmują cały jej obwód. Wewnątrz łodygi tworzą się czarne sklerocja (fot.1). Duże nasilenie choroby może powodować zamieranie całych roślin. Przetrwalniki w glebie mogą przeżyć nawet do 10 lat. Sprzyjającymi warunkami dla rozwoju choroby jest wysoka wilgotność powietrza oraz umiarkowane temperatury (15-25 °C). Opadające płatki kwiatów zatrzymujące się w rozgałęzieniach łodyg lub u nasad liściowych rzepaku, również stwarzają tam właściwe warunki dla rozwoju grzyba i dochodzi wtedy do zakażenia łodyg. Szacunkowe straty w plonie powodowane przez zgniliznę twardzikową mogą wynosić w sprzyjających warunkach 20-60% (Mrówczyński i Pruszyński 2007).
Czerń krzyżowych

Choroba powodowana jest przez grzyby z rodzaju Alternaria, takie jak: Alternaria brassiccae (Berkeley) Sacc., A. brassicola (Schweinitz) Wiltshire, A. alternata (Fries) Keissl. Źródłem infekcji jest materiał siewny, pozostawione resztki pożniwne w glebie, samosiewy, a także inne rośliny z rodziny kapustowatych. Szkodliwość choroby zależy od organu, który został zaatakowany. Na liściach i łodygach objawy widoczne są jako strefowane plamy z jasnymi i ciemnymi pierścieniami grzybni bądź w postaci czarnych nieregularnych plam (fot. 2). Na łuszczynach występują początkowo małe, czarne i okrągłe plamki, które z czasem mogą zajmować większą powierzchnię. Porażone łuszczyny przedwcześnie się otwierają i nasiona osypują się na ziemię, przyczyniając się do znacznej utraty plonu. Rozwojowi tej choroby sprzyja deszczowa i ciepła pogoda, uszkodzenia powodowane przez szkodniki, np. chowacza podobnika czy pryszczarka kapustnika (fot.3). Niekorzystny jest również zbyt gęsty siew i nieodpowiedni płodozmian. Grzyb może porażać rzepak przez cały sezon wegetacyjny. Najbardziej szkodliwy jest dla roślin w fazie kwitnienia, tworzenia i dojrzewania łuszczyn. Szacunkowe straty w plonie nasion powodowane przez czerń krzyżowych mogą wynieść 15-20% (Mrówczyński i Pruszyński 2007).

 

Szara pleśń

Wywoływana jest przez grzyba Botryotinia fuckeliana (de Bary) Whetzel. Jest to polifag występujący na ponad 200 gatunkach roślin. Źródłem infekcji są resztki pożniwne oraz gleba. Objawy chorobowe w postaci szarobrązowego nalotu grzybni pojawiają się na liściach, łodygach, pąkach oraz łuszczynach (fot. 4). Największe szkody powoduje podczas kwitnienia rzepaku oraz formowania łuszczyn, zwłaszcza w okresie wilgotnej i chłodnej pogody. W efekcie czego rzepak wykształca mniejszą ilość nasion i są one drobniejsze. Porażone szarą pleśnią liście mają ograniczoną powierzchnię asymilacyjną. Stanowią również źródło zarodników do porażenia kolejnych liści, łodyg i łuszczyn. Zainfekowanie łodyg powoduje ograniczenie przewodzenia wody i substancji pokarmowych. Porażone fragmenty roślin zamierają.

 

 

Sucha zgnilizna roślin kapustnych

Do sprawców tej choroby należą dwa gatunki grzybów: Leptosphaeria maculans (Desmazieres) Cesati & De Notaris i L. biglobosa (Shoemaker & Brun). Różnią się one m. in. typami objawów i szkodliwością. Więcej strat gospodarczych powoduje pierwszy z wymienionych patogenów. Źródłem infekcji mogą być resztki pożniwne, samosiewy jak i nasiona. Pierwsze objawy choroby mogą pojawić się już na siewkach w postaci zgorzeli. Główne objawy choroby obserwowane są jesienią jako plamy na liścieniach bądź liściach, z kolei wiosną są obserwowane na liściach, szyjkach korzeniowych, łodygach oraz łuszczynach. Szczególnie groźne jest porażenie łodyg. Powstające na roślinie plamy są charakterystyczne – żółtawe bądź jasnoszare, a na ich powierzchni widoczne są piknidia w postaci czarnych kropek. Plamy te powiększają się w trakcie rozwoju rośliny i mogą doprowadzić do przedwczesnego dojrzewania lub wylegania roślin. Nasilenie z jakim występują sprawcy suchej zgnilizny zależy od wielu czynników. Podwyższone ryzyko istnieje na terenach z dużym areałem rzepaku, gdy rośliny są uszkodzone oraz przy silnym zagęszczeniu plantacji. Ważną rolę w rozwoju choroby odgrywają warunki pogodowe, takie jak: wilgotność powietrza i ilość oraz rozkład opadów, a także temperatura. Z kolei stopień porażenia zależy od odporności wybranej odmiany na tę chorobę. Szacunkowe straty w plonie powodowane przez suchą zgniliznę kapustnych mogą wynosić 50-60% (Mrówczyński i Pruszyński 2007).

 

Mączniak prawdziwy roślin kapustnych

Sprawcą tej choroby jest Erysiphe cruciferanum Opiz ex Junell. Główne źródło infekcji stanowią chwasty i porażone samosiewy rzepaku. Objawy pojawiają się głównie na górnej stronie blaszek liściowych w postaci białego, mączystego nalotu złożonego z grzybni i zarodników konidialnych (fot.5). Patogen rozwija się w czasie ciepłej i wilgotnej pogody. Choroba w małym stopniu obniża plon nasion rzepaku. Szkodliwość mączniaka zależy od terminu jego wystąpienia, im wcześniej się pojawia tym szkodliwość jest większa. Zwykle występuje pod koniec wegetacji rzepaku, tylko sporadycznie we wcześniejszych fazach. W momencie wystąpienia na liściach powoduje ograniczenie powierzchni asymilacyjnej, z kolei na łuszczynach, może powodować ich otwieranie i osypywanie się nasion.

Prawidłowa agrotechnika to podstawa

W ograniczaniu występowania agrofagów, w tym grzybów patogenicznych i innych sprawców chorób w rzepaku, ogromne znaczenie ma przeprowadzenie prawidłowej agrotechniki. Do głównych działań w tej metodzie należą: odpowiednio dobrany płodozmian, przygotowanie pola pod zasiew, dokładne niszczenie i przyorywanie resztek, prawidłowe pH i optymalne nawożenie gleby oraz starannie przeprowadzony siew. Zadbanie o poszczególne elementy agrotechniki w znaczący sposób może przyczynić się do zmniejszenia presji i stopnia porażenia ze strony chorób. Są to głównie działania profilaktyczne (zapobiegawcze), które w późniejszym czasie wpływają na sposób i intensywność ochrony roślin podczas okresu ich wegetacji. Tym sposobem ograniczamy konieczność i ilość przeprowadzanych zabiegów chemicznych.

Wybór odpowiedniej odmiany

Odmiany rzepaku są najczęściej w różnym stopniu porażane przez patogeny. Najczęściej nowe odmiany wykazują podwyższoną odporność przynajmniej na jednego sprawcę chorób. Przy wyborze odmiany spośród zarejestrowanych najlepiej wybrać te, które w mniejszym stopniu są porażane przez zgniliznę twardzikową, suchą zgnilizną kapustnych, choroby podstawy łodygi i czerń krzyżowych. Przeciętnie odmiany mieszańcowe i populacyjne w równym stopniu mogą być porażane przez główne patogeny chorobotwórcze. Do siewu powinno się używać kwalifikowanych nasion, precyzyjnie zaprawionych przeciw chorobom i szkodnikom. Tak dobrany, zdrowy materiał siewny wysiany we właściwy terminie i w dobrze przygotowaną glebę daje gwarancję dobrych wschodów zdrowszych roślin.

 

Ochronę chemiczną plantacji …

…należy zastosować w przypadku przekroczenia wartości progu szkodliwości przez określoną chorobę. Przy podjęciu decyzji można posiłkować się systemami wspomagania decyzji, które są opracowane dla suchej zgnilizny kapustnych – program SPEC (www.spec.edu.pl) i zgnilizny twardzikowej (test płatkowy). Na stronach internetowych, tj. www.agrofagi.com, www.stanfit.ior.agro.pl i www.piorin.gov.pl, czy poprzez aplikację firmy Syngenta „Infopole” i na stronie internetowej www.bayercropscience.pl w zakładce „Aktualny stan zagrożeń w uprawach” również prowadzona jest sygnalizacja agrofagów. Programy te pomagają zadecydować o potrzebie i czasie wykonania zabiegu chemicznego.

 

W ograniczaniu występowania agrofagów, w tym grzybów patogenicznych i innych sprawców chorób w rzepaku ogromne znaczenie ma przeprowadzenie prawidłowej agrotechniki. Do głównych działań w tej metodzie należą: odpowiednio dobrany płodozmian, przygotowanie pola pod zasiew, dokładne niszczenie i przyorywanie resztek, prawidłowe pH i optymalne nawożenie gleby oraz starannie przeprowadzony siew.

 

 

inż. Malwina Pluta, UP Wrocław
prof. dr hab. inż. Elżbieta Pląskowska,
UP Wrocław
mgr inż. Elżbieta Gniewowska,
OODR Łosiów