Wybrane obowiązkowe wymogi w zakresie otrzymywania wsparcia w postaci płatności bezpośrednich do gospodarstw rolnych – istotne zmiany w zakresie przestrzegania wybranych norm w 2026 roku.

W wieloletnim budżecie Unii Europejskiej na lata 2021-2027 w ramach Wspólnej Polityki Rolnej na rolnictwo przeznaczone jest około 1/3 wydatków środków unijnych, przy czym środki te rozdysponowane są głównie przez dwa fundusze:

• Europejski Fundusz Rolniczej Gwarancji (EFRG) wspiera bezpośrednio dochody rolników, przeznaczony jest także na zarządzanie rynkiem;
• EFRROW Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich przeznaczony na modernizację gospodarstw, a także ochronę środowiska i zrównoważony rozwój.

Zielony Ład

Zmiany klimatu, przejawiające się występowaniem ekstremalnych zjawisk pogodowych, a także zagrożeniem pożarami i suszami, które odczuwa społeczeństwo na całym świecie, jak również presja młodszego pokolenia oraz konieczność realizacji porozumień międzynarodowych, między innymi w zakresie ograniczenia wzrostu średnich temperatur, doprowadziły do zainicjowania przez Unię Europejską planu mającego na celu powstrzymanie degradacji środowiska, a tym samym osiągnięcie neutralności klimatycznej do 2050 roku. Ten plan, zwany również „Zielonym Ładem”, został zawarty w dokumencie Plan Strategiczny dla Wspólnej Polityki Rolnej na lata 2023–2027 (PS WPR).

W ramach tego dokumentu istotnym elementem są płatności bezpośrednie, które w latach 2023–2027 mają wspierać małe i średnie gospodarstwa rolne, młodych rolników oraz sektory znajdujące się w trudnej sytuacji. Szczególne wsparcie przewidziano dla gospodarstw prowadzących produkcję zwierzęcą, które będą musiały ponieść wysokie koszty związane z dostosowaniem się do nowych wymogów z zakresu ochrony środowiska.

Warunkowość

Wspomniana strategia Zielonego Ładu, a także strategia na rzecz różnorodności biologicznej obejmują pewne obowiązkowe i uzupełniające się elementy w postaci obowiązków i dodatkowych zachęt do wprowadzania korzystnych praktyk dla środowiska. Jednym słowem określającym te wymogi dla każdego wnioskującego o płatności bezpośrednie jest pojęcie warunkowości.

W istocie zasady warunkowości określono w załączniku III do rozporządzenia Parlamentu Europejskiego Rady UE 2021/2115, obejmuje on zestaw norm, których spełnienie warunkuje przyznanie różnych płatności: rolno-środowiskowych, ekologicznych, ONW, premii zalesieniowych, a także płatności bezpośrednich.

Podstawowe normy warunkowości, obowiązujące beneficjentów korzystających z płatności bezpośrednich, obejmują wymogi dotyczące ochrony środowiska, zdrowia publicznego, zdrowia roślin oraz dobrostanu zwierząt, określane jako SMR, które składają się z 11 norm. Drugą grupę stanowią normy Dobrej Kultury Rolnej zgodnej z ochroną środowiska, czyli GAEC, obejmujące 9 norm. Wymogi te dotyczą wszystkich beneficjentów, jednak kontrole przeprowadzane są wyłącznie w wybranych gospodarstwach.

Ponieważ w roku 2026 nie nastąpiły istotne zmiany w ramach przestrzegania wymogów SMR, zajmiemy się w tym artykule wymogami GAEC, w zakresie których zaszły pewne istotne zmiany w bieżącej kampanii płatności bezpośrednich, a w szczególności normami GAEC 7 oraz GAEC 2 oraz GAEC 1.

Norma GAEC 7 – istotne zmiany w kampanii 2026

Norma GAEC 7 dotyczy zmianowania i dywersyfikacji upraw i w 2026 roku obejmuje gospodarstwa rolne powyżej 30 ha użytków rolnych, gospodarstwa do 30 ha nie podlegają kontrolom i karom z tytułu niespełnienia normy. Zwolnienie z kontroli oraz kar i sankcji nie zwalnia gospodarstw do 30 ha ze spełnienia normy w zakresie dywersyfikacji i zmianowania upraw. Przede wszystkim rok 2026 jest pierwszym rokiem sprawdzającym stosowanie się do tej normy w zakresie zmianowania, w tym przede wszystkim przestrzegania wymogu pokrycia gruntu ornego w gospodarstwie, a także wymogu w zakresie prowadzenia uprawy w plonie głównym nie dłużej niż przez trzy lata. Głównym celem normy jest zachowanie potencjału gleby.

Dywersyfikacja upraw obejmuje: w przypadku gospodarstw od 10 do 30 ha gruntów rolnych – wymóg do prowadzenia dwóch różnych gatunków upraw na gruntach ornych, z których uprawa główna nie może zajmować więcej niż 75% gruntów w strukturze zasiewów.

Dla gospodarstw powyżej 30 ha gruntów ornych norma zmianowania jest jeszcze bardziej restrykcyjna. Gospodarstwa są zobowiązane do prowadzenia co najmniej 3 różnych upraw na gruntach ornych, przy czym uprawa główna nie może zajmować więcej niż 75% gruntów ornych, a dwie uprawy główne łącznie nie mogą zajmować więcej niż 95% gruntów ornych w strukturze zasiewów.

W przypadku zmianowania upraw warunki w zakresie pokrycia gruntu obejmujące wymóg, że na 40% gruntów ornych była prowadzona uprawa w plonie głównym inna niż w plonie głównym w roku poprzednim, a także prowadzenia na wszystkich gruntach ornych uprawy głównej nie dłużej niż 3 lata, mogą zostać uznane za spełnione poprzez realizację różnych działań takich jak wprowadzenie wsiewki w uprawę główną (np. motylkowatej) i utrzymanie jej na polu przynajmniej przez 8 tygodni od zbioru uprawy głównej, zastosowanie międzyplonu ozimego czy międzyplonu ścierniskowego. Ponadto zmianowania nie obowiązują w przypadku gruntów ugorowanych, a także obsianych uprawami korzystnie wpływającymi na glebę, takimi jak bobowate, trawy i innych zielnych roślin pastewnych, mieszanek motylkowatych i drobnonasiennych z trawami, upraw wieloletnich.

Norma GAEC 2 – istotne zmiany w kampanii 2026

Kolejna norma, którą objęły zmiany w roku 2026 jest GAEC 2 – obowiązująca od 2025 roku, dotycząca ochrony terenów podmokłych i torfowisk. Zmiany w roku 2026 nie dotyczą co prawda wymogów normy, a więc zakazu przekształcania terenów podmokłych i torfowisk, ale wprowadzają możliwość dodatkowych płatności do obszarów nią objętych wyznaczonych na poziomie gospodarstwa w aplikacji eWniosek.

W przypadku występowania torfowisk na gruntach ornych obowiązuje zakaz wykonywania orki, z wyłączeniem możliwości płytkiej uprawy gleby do 15 cm głębokości, zakaz wydobywania torfu oraz nie buduje się na nich i nie odnawia rowów i instalacji drenujących do odwadniania lub odprowadzania wody z terenu. W roku 2026 w ramach tej normy wprowadzono dobrowolne rekompensaty dla gospodarstw, na których występują wskazane obszary w postaci interwencji rolno-środowiskowo-klimatycznych jako zobowiązań 1 rocznych:

Wariant 8.1. Ochrona torfowisk i obszarów podmokłych na trwałych użytkach zielonych oraz

Wariant 8.2. Ochrona torfowisk i obszarów podmokłych na gruntach ornych, a także jedno

zobowiązanie wieloletnie (5 lat): Wariant 8.3. Przekształcanie gruntów ornych w użytki zielone.

Norma GAEC 1 – istotne zmiany w kampanii 2026

Norma GAEC 1 dotyczy utrzymywania trwałych użytków zielonych w oparciu o stosunek powierzchni trwałych użytków zielonych do powierzchni użytków rolnych na poziomie krajowym. Od roku 2026 zwiększono procent (do 10% było 5%) udziału Trwałych Użytków Zielonych (TUZ) do powierzchni Użytków Rolnych (UR) w skali całego kraju w stosunku do roku referencyjnego 2018. Oznacza to, że w przypadku zmniejszenia wskaźnika TUZ o więcej niż 10% w stosunku do roku referencyjnego, przekształcanie TUZ w grunty orne będzie zakazane, a rolnicy, którzy przekształcili TUZ w grunty orne będą zobowiązani do przywrócenia TUZ lub odtworzenia go na innym gruncie najpóźniej do 31 maja następnego roku, a jeśli rolnik składa wniosek przed tym dniem, to do dnia złożenia wniosku o płatności bezpośrednie. Ponadto, istotną zmianą w kampanii 2026 jest zmiana definicji TUZ, w ramach kampanii 2026 wydłużono okres z 5 do 7 lat, po którym grunt orny, na którym uprawia się corocznie trawy, zostaje uznany za TUZ.

Tomasz Konig

PZDR Kluczbork

Materiały źródłowe:

1. Prezentacja ARiMR z dnia 18.03.2026 – Zmiany w zasadach przyznawania płatności bezpośrednich i warunkowości w 2026 roku (bez ekoschematu Dobrostan Zwierząt).
2. Broszura Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi, „Płatności bezpośrednie, w tym ekoschematy oraz interwencje PS WPR 2023-2027” – WYDANIE Warszawa 2026 .

Zdjęcia: Tomasz Konig