Pradawne zboża – alternatywa dla rolnictwa konwencjonalnego?

Pradawne odmiany zbóż przeżywają dziś swój renesans. Są to gatunki, które przez setki lat zachowały swoje naturalne cechy, nie podlegając intensywnej hodowli i krzyżowaniu. Wśród nich możemy wymienić pszenice orkisz, płaskurkę, kamut, a także krzycę – jedną z najstarszych odmian żyta.

Zboża te wyróżniają się wysoką odpornością na choroby, szkodniki i trudne warunki pogodowe, dlatego doskonale nadają się do upraw ekologicznych. Choć plonują słabiej niż współczesne odmiany, cenione są za wysoką wartość odżywczą, walory smakowe oraz znaczenie dla zachowania różnorodności genetycznej roślin uprawnych. Powrót do ich uprawy łączy tradycję z ideą zrównoważonego rolnictwa i produkcji naturalnej żywności.

Dodatkowym atutem jest możliwość uzyskania wsparcia finansowego w ramach Wspólnej Polityki Rolnej. Rolnicy uprawiający wybrane pradawne odmiany zbóż, takie jak płaskurka czy krzyca, mogą ubiegać się o dopłaty w ramach działań ekologicznych oraz interwencji związanych z zachowaniem zagrożonych zasobów genetycznych roślin w rolnictwie.

Pszenica płaskurka

Uznawana jest za jedno z najstarszych zbóż uprawianych przez człowieka. Najwcześniejsze ślady jej obecności w osadach ludzkich odkryto na terenach dzisiejszego Izraela i datowane są na około 17 tysięcy lat p.n.e. Jej uprawa rozwinęła się na Bliskim Wschodzie, w rejonie tzw. Żyznego Półksiężyca – obszaru rozciągającego się pomiędzy Mezopotamią a Egiptem, gdzie narodziło się rolnictwo w jego współczesnym rozumieniu. To właśnie tam zaczęto uprawiać pierwsze odmiany pszenicy, jęczmień oraz proso.

Do Europy płaskurka dotarła około 3500 roku p.n.e. i przez długi czas była jednym z podstawowych zbóż. Wiele wskazuje na to, że była również pierwszą pszenicą uprawianą na ziemiach polskich. Potwierdzają to znaleziska nasion odkrytych w jaskiniach w okolicach Ojcowa, pochodzące z II tysiąclecia p.n.e.

Choć obecnie jej znaczenie gospodarcze jest mniejsze niż pszenicy zwyczajnej, płaskurka ponownie zyskuje zainteresowanie rolników i konsumentów poszukujących żywności naturalnej oraz o wysokiej jakości. Uprawiana jest przede wszystkim z przeznaczeniem na cele spożywcze (z jej ziaren produkuje się mąkę, płatki, kaszki oraz makarony), natomiast w ograniczonym zakresie wykorzystywana jest również jako pasza dla zwierząt.

Płaskurka wyróżnia się bardzo wysoką wartością odżywczą. Jej ziarno zawiera znaczne ilości białka, błonnika oraz składników mineralnych, które nadają wyrobom charakterystyczną, nieco ciemniejszą barwę. Jest również bogatym źródłem β-glukanów – związków zaliczanych do węglowodanów, które pomagają obniżać poziom cholesterolu we krwi oraz wspierają utrzymywanie prawidłowego poziomu glukozy. Dzięki temu produkty z płaskurki są cenione przez osoby dbające o zdrową dietę i profilaktykę chorób cywilizacyjnych.

Dużą zaletą tego zboża są niewielkie wymagania uprawowe. Płaskurka dobrze rośnie nawet na glebach lekkich, słabszych i ubogich w składniki pokarmowe. Charakteryzuje się wysoką odpornością na choroby, szkodniki oraz niekorzystne warunki atmosferyczne, dzięki czemu może być z powodzeniem uprawiana zgodnie z zasadami rolnictwa ekologicznego. Płaskurka ma twardą łuskę, która skutecznie chroni ziarno przed uszkodzeniami mechanicznymi i zanieczyszczeniami. Po omłocie ziarniaki pozostają zamknięte w plewach, dlatego do ich oddzielenia konieczne jest zastosowanie specjalistycznych urządzeń.

Zarówno płaskurka jara, jak i ozima mogą być objęte wsparciem w ramach systemu płatności ekologicznych. W przypadku upraw rolniczych stawka dopłat wynosi 1697 zł/ha w okresie konwersji na rolnictwo ekologiczne oraz 1571 zł/ha po zakończeniu tego okresu. Dodatkowo mniejsze gospodarstwa ekologiczne, posiadające nie więcej niż 10 ha użytków rolnych, mogą korzystać z uproszczonego systemu wsparcia. W takim przypadku przysługuje jednolita płatność w wysokości 1640 zł/ha, niezależnie od grupy prowadzonej uprawy.

Pszenica orkisz

Przypuszcza się, że była obecna na terenach Europy już około VIII wieku p.n.e. W Polsce jej uprawa była szczególnie upowszechniona na Podkarpaciu w XIX wieku oraz w pierwszej połowie XX wieku. Obecnie orkisz jest chętnie uprawiany w gospodarstwach ekologicznych w wielu krajach Europy, między innymi w Polsce, Niemczech, Szwajcarii, Belgii, Francji, Czechach, Słowacji, na Węgrzech i we Włoszech.

W naszym kraju dominuje uprawa odmian ozimych. Większość europejskich odmian charakteryzuje się wysokim wzrostem – źdźbła osiągają zwykle od 120 do 170 cm wysokości. Kłosy orkiszu są luźne, twarde i mogą być zarówno ościste, jak i bezostne. Ziarniaki są szczelnie otoczone przez twarde plewy i plewki, które nie oddzielają się podczas omłotu.

Orkisz wyróżnia się wysoką wartością odżywczą i biologiczną, przewyższając pod tym względem pszenicę zwyczajną. Jego ziarno zawiera znaczne ilości białka, tłuszczu, błonnika oraz wielu cennych składników mineralnych i witamin (magnezu, żelaza, fosforu, wapnia, witaminy z grupy B, witaminy A, D i E). Ponadto dostarcza niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych, zwłaszcza kwasu linolenowego.

Ziarno orkiszu znajduje szerokie zastosowanie w przemyśle spożywczym oraz w żywieniu zwierząt. Wykorzystuje się je do produkcji mąki, pieczywa, makaronów, kasz i płatków śniadaniowych. Mąka orkiszowa ceniona jest za większą zawartość łatwo przyswajalnego białka, błonnika oraz składników mineralnych w porównaniu z tradycyjną mąką pszenną.

W porównaniu z płaskurką, orkisz ma wyższe wymagania glebowe. Najlepiej rozwija się na glebach żyznych, próchnicznych, zasobnych w składniki pokarmowe, wolnych od zachwaszczenia i o odczynie zbliżonym do obojętnego. Jednocześnie cechuje go duża odporność na niekorzystne warunki pogodowe oraz wykazuje naturalną odporność na liczne szkodniki. Dzięki temu jego uprawa może odbywać się bez intensywnego stosowania nawozów sztucznych i środków ochrony roślin, co sprawia, że doskonale wpisuje się w założenia rolnictwa ekologicznego.

Krzyca

Krzyca, nazywana również żytem świętojańskim, jest pierwotną, niemodyfikowaną genetycznie formą żyta ozimego. Uznawana jest za jedną z najstarszych odmian tego gatunku. Pierwsze wzmianki o krzycy w polskiej literaturze pochodzą z XVI wieku. Szersza wiedza na temat tego zboża została jednak zgromadzona dopiero w XX wieku podczas badań etnograficznych prowadzonych na potrzeby Polskiego Atlasu Etnograficznego.

Według dostępnych źródeł krzyca wywodzi się z obszarów karpackich i przez stulecia była ważnym elementem lokalnego rolnictwa (najczęściej wykorzystywano ją do wypieku chleba, ziarno stanowiło także cenną paszę dla koni). Szczególną rolę odgrywała w gospodarce żarowej, gdzie wysiewano ją na wypalonych zrębach leśnych oraz czasowo użytkowanych polach. Dzięki obecności popiołu gleby takie były zasobne w składniki pokarmowe, co sprzyjało jej wzrostowi. Po zakończeniu uprawy teren najczęściej pozostawiano naturze, a miejsce dawnych pól zajmowały lasy, krzewy lub łąki.

Od połowy XIX wieku krzyca zaczęła stopniowo ustępować miejsca nowoczesnym, bardziej plennym odmianom żyta. Przyczyną było między innymi łatwe osypywanie się dojrzałego ziarna, niższa wydajność upraw oraz zmiany w sposobie gospodarowania. Wraz z zanikiem gospodarki żarowej i spadkiem znaczenia tradycyjnego rolnictwa jej uprawa niemal całkowicie zanikła.

Obecnie krzyca należy do rzadko spotykanych zbóż. Uprawiana jest przede wszystkim na potrzeby gospodarstw ekologicznych, jako roślina paszowa lub w celu zachowania cennych zasobów genetycznych. W rolnictwie ekologicznym ceniona jest za wyjątkową odporność na niekorzystne warunki pogodowe oraz zdolność do naturalnego ograniczania zachwaszczenia. Tworzy wysoki, gęsty łan, który skutecznie konkuruje z chwastami, ograniczając konieczność stosowania herbicydów. Dzięki silnie rozwiniętemu systemowi korzeniowemu poprawia strukturę gleby, zwiększając jej napowietrzenie i przepuszczalność.

Krzyca dobrze radzi sobie na glebach ubogich w składniki pokarmowe, choć najlepiej plonuje na stanowiskach odpowiednio przygotowanych i odleżałych. Rośliny osiągają nawet 2 metry wysokości, co sprzyja produkcji dużej ilości biomasy, ale jednocześnie zwiększa ryzyko wylegania łanu podczas silnych wiatrów i intensywnych opadów. W połączeniu z relatywnie niskimi plonami, wynoszącymi zwykle od 1,5 do 3 ton z hektara, sprawia to, że krzyca przegrywa konkurencję z nowoczesnymi odmianami zbóż. Mimo to pozostaje cennym elementem dziedzictwa rolniczego oraz interesującą alternatywą dla gospodarstw ekologicznych.

Ziarno krzycy zawiera cenne składniki odżywcze, między innymi jod, magnez, fosfor oraz fitoestrogeny. Choć obecnie wykorzystuje się je głównie na cele paszowe, doskonale nadaje się również do przemiału na mąkę i wypieku pieczywa. Ze względu na niewielką skalę produkcji zarówno ziarno, jak i gotowe wyroby z krzycy są jednak trudno dostępne na rynku, a badania naukowe dotyczące jej wartości odżywczej wciąż pozostają ograniczone.

Odbiorem ziarna krzycy zajmują się głównie specjalistyczne młyny ekologiczne oraz przedsiębiorstwa działające na rynku certyfikowanych zbóż ekologicznych. W zależności od jakości surowca oraz posiadanych certyfikatów ceny skupu kształtują się zazwyczaj w przedziale od 4 do 11 zł za kilogram.

Rolnicy decydujący się na uprawę krzycy i płaskurki mogą skorzystać ze wsparcia finansowego w ramach płatności rolno-środowiskowo-klimatycznych, realizowanych w Interwencji 5. „Zachowanie zagrożonych zasobów genetycznych roślin w rolnictwie”. Wysokość dopłaty wynosi 1411 do każdego hektara uprawy.

 

Na zdjęciu: Pszenica płaskurka ; Źródło: Wikipedia

Na zdjęciu: żyto – krzyca, zdj. A.Wasak

Na zdjęciu: Pszenica orkisz ; Źródło: topagrar.pl