Rola bioróżnorodności biologicznej w walce o klimat

Rola bioróżnorodności biologicznej w walce o klimat jest istotnie ważna. Emisja dwutlenku węgla, zanieczyszczanie wód i gleb oraz rozwój urbanistyczny, w niekorzystny sposób wpływają na zróżnicowanie biologiczne ekosystemu. Brak torfowisk, będących siedliskiem i źródłem warunków sprzyjających rozwojowi wielu gatunków, prowadzi do zaniku tej różnorodności.

Torfowiska – naturalne magazyny wody i węgla

Torfowiska to szczególny rodzaj ekosystemów wodno-błotnych, w których stale utrzymuje się wysoki poziom wody, a nagromadzone szczątki roślinne, pozbawione dostępu do tlenu, stopniowo zmieniają się w torf. To tereny bagienne, ważne z punktu widzenia magazynowania wody i wiązania dwutlenku węgla. Powstają w wyniku stopniowego nagromadzania się obumarłej materii organicznej, która z czasem przekształca się w torf. Do rozwoju tego rodzaju siedlisk niezbędne jest stałe uwilgotnienie podłoża oraz występowanie warstwy nieprzepuszczalnej, ograniczającej odpływ wody. Takie warunki, w połączeniu z odpowiednim klimatem, przez tysiące lat sprzyjały kształtowaniu się torfowisk.

Stała obecność wody sprawia, że roślinność występująca na torfowiskach rozkłada się w bardzo wolnym tempie. Szczątki roślinne mogą zalegać w glebie przez setki lat, pozostając w dużej mierze nierozłożone. Wynika to z ograniczonej ilości tlenu, który jest niezbędny do procesów rozkładu, a w silnie nasiąkniętym wodą podłożu jego niewielkie ilości są szybko zużywane przez organizmy glebowe. W efekcie kolejne warstwy obumarłej materii roślinnej gromadzą się i stopniowo przekształcają się w torf. Nagromadzanie się torfu powoduje, że torfowisko stale się rozwija i podlega ciągłym przemianom. Proces ten przebiega bardzo wolno – w zależności od rodzaju torfowiska warstwa torfu przyrasta średnio od około 0,4 mm rocznie w torfowiskach niskich do około 1 mm rocznie w torfowiskach wysokich. Mimo tak niewielkiego tempa wzrostu miąższość złóż torfu może z czasem osiągać nawet kilka metrów.

Torfowiska w Polsce

Torfowiska stanowią jeden z rodzajów mokradeł, wyróżniających się specyficzną roślinnością oraz procesami związanymi z gromadzeniem osadów organicznych. Najczęściej rozwijają się na obszarach trwale wilgotnych lub okresowo zalewanych, takich jak doliny rzeczne, zagłębienia terenu czy niecki. W Polsce występuje kilka typów torfowisk, różniących się warunkami powstawania oraz cechami środowiskowymi. Najrzadziej spotykane są torfowiska wysokie, które stanowią około 6% wszystkich torfowisk i występują głównie w północnej części kraju. Zdecydowaną większość, bo ponad 90% stanowią torfowiska niskie, których największe kompleksy znajdują się w dolinach Biebrzy i Narwi. Cechują się one bogatą roślinnością oraz obecnością wielu rzadkich gatunków roślin i zwierząt. Występują również torfowiska przejściowe, zasilane głównie wodami opadowymi, które można spotkać między innymi na obszarze Wigierskiego Parku Narodowego.

Znaczenie torfowisk dla przyrody

Torfowiska pełnią niezwykle ważną rolę w przyrodzie. Działają jak naturalne filtry wody – zatrzymują zanieczyszczenia oraz ograniczają ilość związków azotu i fosforu w środowisku. Mają także ogromne znaczenie dla klimatu, ponieważ magazynują węgiel pochłaniany przez rośliny i tym samym zmniejszają ilość dwutlenku węgla w atmosferze. Są również cennym siedliskiem dla wielu gatunków zwierząt i roślin. Szczególnie chętnie przebywają tam ptaki, które znajdują na torfowiskach pożywienie i miejsca do zakładania gniazd. Typowe dla tych terenów są ptaki z rodziny bekasowatych, takie jak kszyk czy kulik wielki. Na podmokłych obszarach można czasem zobaczyć także bociana czarnego lub zagrożonego wyginięciem derkacza. Wśród torfowisk często pojawiają się łosie, sarny i bobry budujące tamy. Roślinność tych terenów tworzą głównie torfowce, turzyce oraz wełnianki przypominające kępki waty. Występują tam również rzadkie i chronione gatunki, między innymi brzoza niska, mięsożerna rosiczka czy storczyki.

Szacuje się, że w Polsce osuszono około 90% bagien. Wiele z nich zostało przekształconych w pola uprawne lub lasy gospodarcze. Szczególnie intensywnie zaczęto je osuszać pod koniec XX wieku, gdy rozwój rolnictwa zwiększył zapotrzebowanie na nowe tereny. Równocześnie wzrosło wydobycie torfu, który dawniej służył jako opał, a dziś wykorzystuje się go głównie do produkcji nawozów. Osuszanie torfowisk polega przede wszystkim na tworzeniu rowów melioracyjnych odprowadzających wodę. Choć jest to stosunkowo proste, niesie bardzo poważne konsekwencje dla środowiska. Suche torfowiska tracą zdolność magazynowania węgla, a sam torf zaczyna się rozkładać. W efekcie do atmosfery uwalniają się ogromne ilości dwutlenku węgla i metanu, co przyspiesza zmiany klimatyczne. Roczne emisje CO₂ wynikające z degradacji torfowisk odpowiadają nawet za około 10% emisji pochodzących z energetyki i przemysłu, co pokazuje skalę problemu.

Ochrona torfowisk w ramach normy GAEC 2

W Polsce od 15 marca 2025 r. obowiązuje ochrona torfowisk i obszarów podmokłych, która wynika z normy GAEC 2. Ma ona na celu ochronę torfowisk i obszarów podmokłych, które są użytkowane rolniczo, jednocześnie uwzględniając prowadzenie działalności rolniczej pozwalającej zakwalifikować te grunty jako użytki rolne. Normą GAEC 2 objęte są obszary użytkowane rolniczo, które mają zawartość materii organicznej na poziomie minimum 40% i miąższości na poziomie co najmniej 40 cm. Powierzchnia obszarów użytkowanych rolniczo objętych normą GAEC 2 w skali kraju wynosi ok. 399,9 tys. ha.

Rolnicy korzystający m.in. z płatności bezpośrednich (w tym ekoschematów) lub płatności obszarowych II filara WPR, na wyznaczonych torfowiskach i obszarach podmokłych objętych normą GAEC 2 zobowiązani są przestrzegać określonych zasad.

W przypadku trwałych użytków zielonych (TUZ) nie wolno ich przekształcać ani zaorywać. Dopuszczalna jest jedynie renowacja polegająca na płytkiej uprawie gleby i podsiewie, wykonywana maksymalnie raz na cztery lata. Obowiązuje także zakaz wydobywania torfu oraz budowy i odnawiania rowów czy instalacji służących do odwadniania terenu lub odprowadzania z niego wody.

Na gruntach ornych zabronione jest ich zaorywanie, z wyjątkiem możliwości wykonania płytkiej uprawy gleby do głębokości 15 cm. Podobnie jak w przypadku TUZ, nie można wydobywać torfu ani wykonywać nowych lub odnawiać istniejących urządzeń odwadniających i drenujących.

Aleksandra Wasak

Dział Rolnictwa Ekologicznego i Ochrony Środowiska